महासमिति बैठक कि महाधिवेशन ?

प्रीय साथी,
तपाईलाई थाहै छ–
समग्र मुलुक, हाम्रो पार्टी र हामी सबै यतिखेर एकदमै असामान्य अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छौं।प्रदर्शनका क्रममा कलिला जेन्जी युवा सहित ७६ जनाको ज्यान जानु, हाम्रो पार्टी सभापति शेर बहादुर देउवा लगायत माथि सांघातिक आक्रमण हुनु, देशभरका सरकारी, सार्वजनिक, सामुदायिक र निजी सम्पत्ति माथि अन्धाधुन्ध तोडफोड, आगजनी हुनु आदिले एकातर्फ कहालिलाग्दो विध्वंस र अराजकता प्रकट भएको छ भने अर्कोतर्फ राजनीतिक अन्यौलता, आक्रोस र आशंका निवारणको भावी मार्ग र चित्र दुबै प्रष्ट छैन।
तपाई हामीले आजसम्म गौरव गर्दै आएको विषय के हो भने २००७ साल यताका हरेक प्रमुख आन्दोलन वा परिवर्तन हाम्रो नेतृत्वमा भयो वा हामीले नै सम्पन्न गर्यौं। तर, भाद्र २३, २४ को आन्दोलन हामी बेगर नै भयो मात्र होइन, हाम्रो विरुध्द पनि भयो। हामी समेत आन्दोलनको तारोमा पर्यौं।

सभापतिको स्वास्थ्य लाभ र अन्य कर्तव्य

यस्तो अवस्थामा हामी कहींकतै केही नभएजस्तो, तत्काल आफ्नो कूनै जिम्मेवारी नै नरहेजस्तो, एकदमै सुविस्तासँग नियमित काम–धन्दा गरे जसरी हिड्न बस्न हुँदैन। सभापतिको स्वास्थ्य लाभको कामना गर्ने हो, किन कसबाट त्यस्तो हर्कत भयो, छानवीनमा सघाउने हो, अपराधिलाई हदैसम्मको कार्वाही गर्न दवाव दिने हो। तर त्यति मात्रमा कांग्रेस अहिले अल्झिने, अलमलिने होइन। कांग्रेसको जिम्मेवारी त्यसभन्दा माथि अरु धेरै छ।
कुनैपनि जीवन्त, गतिशील राजनीतिक दलको अनिवार्य कर्तव्य यही हुन्छ कि समयले निम्त्याएको चेतना र नयाँ पुस्ताको सही आवाज सुन्ने र समयसापेक्ष आफूलाई परिवर्तन गर्ने। देसका आमनागरिकको दिल दिमागमा के दन्किरहेको छ, के चाहिरहेका छन, गुनासो केमा छ, आवश्यकता र छटपटाहट के छ, के भयो के भएन, कुन दुलाकुनामा के किन भइरहेको छ– यावत पक्षलाई शुक्ष्म रुपले सुन्ने, बुझ्ने र तदनुरूप आफूलाई पनि परिवर्तन गर्ने। संक्षेपमा भन्नुपर्दा– जनाकांक्षा अनुरूप नीति र नेता परिवर्तन गरेर अघि बढ्ने।

केन्द्रीय समितिको बैठक र विश्वसनीयता

यतिखेर केही महानुभावहरु केन्द्रीय समितितिर देखाएर रत्नपार्कको कुनैबेलाको चटकेले जसैगरी सबै रोगको औषधी त्यहीं छ भनेझैं प्रचार गर्दैछन। जवकी सत्य के हो भने नेपाली कांग्रेस केन्द्रीय कार्यसमितिको सीमित म्याण्डेटले नयाँ नीति र नेताबारे फैसला गर्न सक्दैन। म स्वयं केन्द्रीय सदस्य भएरपनि म आफ्नो आत्माको पुकार पोख्दैछु कि– मुलुकमा देखिएको यतिविघ्न असाधारण अवस्थामा केन्द्रीय समितिको आपतकालिन बैठक बसेर फटाफट निर्णय लिने, विभिन्न इश्युमा पार्टी पोजिसन प्रष्ट गर्ने तथा देश–विदेशभरि रहेका पार्टी पंक्ति र सदस्य–शुभेच्छुलाई आश्वस्त तुल्याउनुपर्ने दायित्वमा हामी चुक्यौं। सभापतिको स्वास्थ्यको वहानामा बैठक बस्नबाट पन्छियौं। सभापतिको अनुपस्थितिमा केन्द्रीय कार्यसम्पादनको बैठक बस्न मिल्ने–सक्ने, अनि केन्द्रीय समितिको आकष्मिक बैठक बस्न चाहीं नसक्ने ? सडकमा बैठक बसेर ठूला ठूला निर्णय गरेको क्रान्तिकारी कांग्रेस भित्रका नेतागणको दिमागमा अहिले के पाक्दैछ ? म समेतको वर्तमान केन्द्रीय समितिले आफ्नो सीमित उपादेयता र स्वीकार्यतालाई समेत अहिले गुमाएको अवस्था छ। मुलुकमा कहींकेही नै नभएको र केही गर्नैनपर्नेगरी पार्टी प्रवक्ता प्रस्तुत हुनु र फुर्सतमा मात्र बैठक बोलाउनुले पनि धेरै कुरा बोल्दैन र ? बहुमतको नाममा मनमौजी निर्णय गराउने दाऊमा केन्द्रीय समिति देखिन्छ।

यसर्थ, यसैपनि केन्द्रीय समिति भन्दा फराकिलो उपस्थिति र विमर्शले लिएको निर्णयले मात्र यतिखेरको निदान निकाल्न सक्दछ। ब्यापक अपनत्व र जवाफदेहीता त्यसले मात्र सृजना गर्दछ।

महासमिति बैठक कि महाधिवेशन ?

त्यसोभए स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ– अब समाउनुपर्ने फराकिलो बाटो कुन हो त ? तपाई हामीलाई थाहा भएकै कुरा हो, केन्द्रीय समितिभन्दा माथि विधानतः दुईवटा निकाय छन। ठीक माथि– केन्द्रीय महासमिति बैठक र त्यसभन्दा पनि माथि– केन्द्रीय महाधिवेशन। विधानमा भएको प्रष्ट ब्यवस्था के हो भने– महासमिति बैठकले नीतिबारे मात्र निर्णय लिन सक्छ, नेता बदल्न सक्दैन। जबकि पार्टी माथिको अहिलेको संकट निवारण नीति बदलेर मात्र हुने तहको छैन, होइन। नीति र नेता माथि नै नयाँ निर्णय लिनु छ। यस्तो दुबै प्राधिकार त केवल महाधिवेशनलाई मात्र प्राप्त छ।यसैकारण पनि, हामी भित्र अहिले वहस चलिरहेको सुन्न पाउँछौं– नियमित महाधिवेशन कि विशेष महाधिवेशन ?

नियमित कि विशेष महाधिवेशन ?

यी दुईमध्ये गर्नसक्दा राम्रो चाहीं नियमित महाधिवेशन नै हो। नयाँ जनादेश बोकेका नयाँ महाधिवेशन प्रतिनिधि आएर नयाँ नीति, नयाँ नेताबारे छलफल गर्नु र निर्णय गर्नु सर्वाधिक उचित हुन्छ। यो बाटोलाई पक्डिंदा हामीले ख्याल गर्नुपर्ने मुख्यतः दुईवटा कुरा छन। पहिलो, उपलब्ध समय। किनकी फागुन २१ गते आमनिर्वाचनका लागि मिति तोकिएकाले निर्वाचनसँग सम्वन्धित काम गर्न समेत समय रहनेगरी मंसीर भित्रमा हामीले महाधिवेशन संवध्द सबै कर्म सक्नुपर्छ। अर्थात् थोरै समयमा धेरै काम गर्नु छ। दोस्रो, प्रकृयाको विषय। केन्द्रीय समितिको अघिल्लो बैठकले क्रियाशील सदस्यताको नवीकरणका लागि असोज मसान्तसम्मको समयसीमा तोकेको छ। त्यसपछि केही समय नयाँ क्रियाशील सदस्यता निर्माणको लागि चाहिन्छ। यी दुबैको टुंगो लगाएर वडादेखिको तहगत अधिवेशनलाई विधि वा सहमतिसम्मत प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ। यसका लागि विधानका कतिपय धारा निलम्वन गरेर मात्र पुग्दैन, कतिपय नयाँ प्रावधान थप्नुपर्ने हुन्छ। तत्काल चुनाव फेस गर्नुपर्ने अवस्थामा कहिंकतै तिक्तता उत्पन्न नगरोस भन्नेतर्फ पनि काफि सचेतना अपनाउनु जरुरी हुन्छ। बृहत सहमति निर्माणमा चौंडा छाति देखाउन संस्थापन पक्ष तयार भए यो संभव छ। तर केन्द्रीय समिति भित्र प्रभाव र दवाव बनाएर बसेका नेताहरुको ब्यक्तिगत वा सार्वजनिक अभिव्यक्ति र गतिविधि हेर्दा उनीहरु थप अनुदार छन र आँखै सामु कोरिएको पत्थरका ठूला–ठूला अक्षर पनि पढ्न तयार छैनन।

विशेष महाधिवेशन के हो ? कसरी हुन्छ ?

अर्को विकल्प भनेको विशेष महाधिवेशन हो। यसमा १४ औं महाधिवेशनका प्रतिनिधिहरु नै सहभागी हुनेभएकाले समय र प्रकृयाको ब्यवस्थापनलाई पक्कै सहज हुन्छ।

यो कस्तो अवस्थामा कसरी हुन्छ, त्योपनि हेरौं। विद्यमान “नेपाली कांग्रेसको विधान, २०१७ (संशोधन सहित)” को धारा १७ को उपधारा (२) मा यस्तो उल्लेख छ–“केन्द्रीय कार्यसमितिले आवश्यक ठानेमा वा केन्द्रीय महाधिवेशनका चालिस प्रतिशत सदस्यहरुले केन्द्रीय महाधिवेशनको बैठक बोलाउन विशेष कारण खुलाई केन्द्र समक्ष लिखित अनुरोध गरेमा निवेदन परेको तीन महिनाभित्रमा विशेष केन्द्रीय महाधिवेशन बोलाउनुपर्नेछ।”
यसबाट प्रष्ट हुन्छ– परिस्थितिको गाम्भिर्यता बुझेर केन्द्रीय समिति स्वयंले विशेष महाधिवेशन बोलाउनसक्ने भयो। अन्यथा न्यूनतम चालिस प्रतिशत महाधिवेशन प्रतिनिधिहरु ऐतिहासिक कर्तव्यका लागि जाग्नुपर्ने भयो। वर्तमान असामान्य अवस्थालाई ह्रदयंगम गरी केन्द्रीय समिति स्वयंले विशेष महाधिवेशनको आयोजन गरी सहमतिका आधारमा निर्णय गरेर अघि बढ्नु सबैभन्दा ठूलो बुध्दिमानी हुन्छ। यो नै एकदमै सरल एवं सहज बाटो पनि हो। तर पार्टी भित्रको संस्थापन पक्ष यसका लागि कत्तिपनि सकारात्मक देखिएको छैन। यसका लागि तयार भएकोभए अहिलेसम्म नेतृत्व–तह छलफलमा जुटिसकेको हुनुपथ्र्यो। तर यस्तो कुनै लक्षण छैन। केन्द्रीय समिति उल्लेखित कुनैपनि महाधिवेशन आयोजन नगरी प्राविधिक बहुमतको आडमा आफूखुसी निर्णय लादेर जाने मनःस्थितिमा रहेको प्रष्ट देखिन्छ।

यस्तो अवस्थामा कम्तिमा चालिस प्रतिशत महाधिवेशन प्रतिनिधिको हस्ताक्षर संकलन गरी विशेष महाधिवेशन आयोजनका लागि विधानसम्मत जुट्नु बाहेक कुनै विकल्प बाँकी छैन।

विशेष महाधिवेशनका लागि विशेष हस्ताक्षर

तपाई हामीले बेलाबेलामा कहिले के कहिले के मुद्दामा पार्टीलाई अगाडि बढाऔं, रुपान्तरण गरौं, ठोस सुधार गरौं भनेर अनुरोध गर्यौं, हस्ताक्षर गर्यौं, अनसन बस्यौं, बैठकमा उठेर प्रतिरोध गर्यौं तर नेताले कुरा सुनेनन मात्र होइन, वचनवध्दता ब्यक्त गरेका कुरालाई समेत पछि उल्टाए।

बुढापाकाले भन्थे–“अति गर्नु, अतिसार नगर्नु।”नेताहरुलाई यसले पनि छोएन। सत्य आवाज उठाउने विरुद्ध उल्टै प्रतिशोधको डण्डा चलाइयो।

२०१४ सालमा यही कांग्रेसका नेताहरु हुन, जसले तत्कालीन समयको माग आफैंले बुझे, केन्द्रीय समितिको निर्णयबाट आफैंले विशेष महाधिवेशनको आयोजन गरे, वीपी कोइरालालाई सभापति बनाएर पहिलो आमनिर्वाचनको बागडोर सुम्पे र निर्वाचनमा दुईतिहाई संसद सीटमा जनसमर्थन प्राप्त गरे।

पार्टी भित्र र बाहिर यसबीच विकसित घटनाक्रम तथा नेता अभिब्यक्ति र गतिविधिमा प्रकटित आशय र आशक्तिमार्फत निस्कने एउटै निष्कर्ष के हो भने हर महाधिवेशन प्रतिनिधिको लागि यतिखेर हस्ताक्षर संकलन अब वाध्यता हुन गएको छ। पार्टीको समयसापेक्ष, सुरक्षित अवतरणका लागि पनि तत्काल हस्ताक्षर संकलन अब अनिवार्य कर्तव्य भयो। ठूलो संख्यामा हस्ताक्षर संकलन भएको अवस्थामा मात्र संस्थापन कुनैप्रकारको सहमति खोज्ने मनःस्थितिमा आउनसक्ने संभावना बरु बन्नसक्छ। त्यो पनि केवल अनुमानको कुरा रह्यो।

यो हस्ताक्षर मात्र होइन, विशेष हस्ताक्षर हो। किनकी यसको सामान्य होइन, विशेष महत्व छ। पार्टी जीवनमा विशेष निर्णय लिने विशेष महाधिवेशनका लागि यसले विनम्र आव्हान गर्दछ। जुन हस्ताक्षरले नेपाली कांग्रेसलाई फेरी अर्को सुन्दर इतिहास रच्ने कर्मका लागि तयार गर्छ।

हस्ताक्षर आफू गर्नोस, अरुलाई यसको महत्व बुझाउनोस र हस्ताक्षर गर्न उत्प्रेरित गर्नोस,किन ?

तपाईको घरको धुरीमा प्वाल पर्यो भने बर्षातमा पानी नचुहियोस भनेर के तपाई छाना छोप्ने उपाय खोज्नु हुँदैन ? धाराको टुटीले पानी खोल्न–बन्द गर्न नसक्ने भयो के तपाई टुटी फेर्नुहुन्न ? पार्टी जीवनमा अहिले त्यस्तै अवस्था आयो। पार्टी परिवार भित्रको जिम्मेवार सदस्य भएको नाताले तपाई हामीमाथि नयाँ जिम्मेवारी आयो। पार्टीको वर्तमान र भविष्यबारे उत्तरदायी भूमिका निर्वाह गर्न र दीर्घकालिन सुप्रवन्धका लागि जुट्न पर्ने परिस्थिति आयो, सबै जुटौं।

यो हस्ताक्षरलेः
१ ⁠यथास्थितिको मानसिकतामा रहेका नेताहरुलाई मंसीर भित्रै संक्षिप्त÷सटिक नियमित महाधिवेशन सम्पन्न गराउन उत्प्रेरित गर्दछ
२ ⁠⁠वा, केन्द्रीय कार्यसमिति आफैंले मंसीर भित्रै विशेष महाधिवेशनको आयोजन गर्ने निर्णय गर्दछ
३ ⁠⁠यी कूनैपनि आग्रह वा विकल्प प्रति सकारात्मक नभएर आफ्नो पद वा म्याद लम्ब्याउने निहुँ वा बाटो मात्र खोजियो भने देशभरीका महाधिवेशन प्रतिनिधिहरुको उपस्थितिमा यथाशीघ्र “विशेष महाधिवेशन” हुन्छ, विशेष निर्णय लिन्छ र भावी चुनौति सामना गर्नसक्ने विशेष ऊर्जाका साथ नेपाली कांग्रेस अगाडि बढ्छ। बढाउनुपर्छ।

हिजो हामी को कहाँबाट कसरी आयौं, बिर्सौं, त्यति मात्र होइन–परम्परागत गुट–फुट सबै बिर्सौं।
आउनुस, न्ययम ऋबगकभ का लागि हातेमालो गरौं।
जय नेपाल !

वडा दसैं–२०८२ को विशेष शुभकामना !!
– तपाईकै– मधु आचार्य