सामाजिक सुरक्षा कोषको प्रगति र चुनौती

काभ्रेपलाञ्चोक । नेपालको श्रम क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको उल्लेखनीय संस्थागत पहलमध्ये सामाजिक सुरक्षा कोष (Social Security Fund) एक हो। कोषमा हालसम्म जम्मा भएको रु ९४ अर्ब ९ करोड १ लाख ७९ हजार बराबरको रकमले नेपाली श्रमिकको योगदान र कोषप्रतिको विश्वास क्रमशः बढ्दो अवस्थामै रहेको संकेत गर्छ।

कोषले हालसम्म विभिन्न योजनाअन्तर्गत रु १७ अर्ब २९ करोड ३० लाख ५१ हजार बराबरको रकम योगदानकर्तालाई भुक्तानी गरिसकेको छ। तीमध्ये सबैभन्दा बढी रकम औषधी उपचार, स्वास्थ्य तथा मातृत्व सुरक्षा शीर्षकमा खर्च भएको छ, जसको परिमाण रु २ अर्ब ४२ करोड ५० लाख ८१ हजार रहेको छ। त्यस्तै, अवकाश (पेंशन) दावी अन्तर्गत रु १४ अर्ब ३६ करोड १२ लाख ८ हजार भुक्तानी गरिएको छ।

अहिले कोषमा २५ लाख ९२ हजार १४१ जना योगदानकर्ता र २२ हजार १२५ रोजगारदाता सूचीकृत छन्। यो आँकडा उत्साहजनक भए पनि देशभरका कुल श्रमिक जनसंख्याको तुलनामा अझै न्यून हो। ठूलो संख्यामा रहेका साना तथा अनौपचारिक क्षेत्रका कामदार अझै कोषको पहुँच बाहिर छन्, जसले कोषको समावेशी विस्तारमा चुनौती देखाउँछ।

कोषले आफ्नो कार्यक्षमता सुधारका लागि सूचीकृत रोजगारदाताको संख्या बढाउने, अनलाइन प्रणालीलाई सुदृढ गर्ने र दावी प्रक्रियालाई सहज बनाउने पहल थालेको छ। तथापि, भुक्तानी प्रक्रियामा ढिलाइ, सेवा–सुविधाको जानकारीको कमी र कानुनी स्पष्टताको अभाव जस्ता समस्या अझै कायम छन्।

नेपालको श्रम बजारमा सुरक्षित भविष्य र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्न सामाजिक सुरक्षा कोषले निभाउने भूमिका महत्वपूर्ण छ। तर, यसलाई दीगो र विश्वासिलो बनाउने जिम्मेवारी सरकार, रोजगारदाता र श्रमिक तीनै पक्षको साझा बन्नेछ।

कोषको प्रगति प्रशंसनीय छ, तर त्यसलाई दीर्घकालीन सामाजिक सुरक्षा प्रणालीमा रूपान्तरण गर्न पारदर्शिता, दक्षता र पहुँच विस्तार अपरिहार्य बन्नेछ।